Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng mạnh mẽ, Việt Nam ngày càng trở thành điểm đến hấp dẫn các nhà đầu tư nước ngoài. Để tiến hành hoạt động đầu tư tại Việt Nam, tất yếu các nhà đầu tư nước ngoài cần phải tìm hiểu, thực hiện theo quy định của pháp luật Việt Nam. Vì vậy, việc dịch các văn bản quy phạm pháp luật sang tiếng Anh và đăng tải công khai các bản dịch trên các trang thông tin của các cơ quan Nhà nước là rất cần thiết vì đây sẽ là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị cao đối với các nhà đầu tư nước ngoài tại Việt Nam. Tuy vậy, hiện nay việc dịch các văn bản quy phạm pháp luật sang tiếng Anh và đăng tải các bản dịch trên các trang thông tin điện tử của các cơ quan nhà nước vẫn còn rất hạn chế và dường như quy định về dịch văn bản quy phạm pháp luật sang tiếng Anh và đăng tải các bản dịch đó đang bị lãng quên.
Việc dịch văn bản quy phạm pháp luật ra tiếng nước ngoài được quy định tại Điều 9, Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015 và giao Chính phủ quy định chi tiết việc dịch văn bản quy phạm pháp luật. Theo đó, Điều 102 Nghị định số 34/2016/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015 quy định cụ thể việc dịch văn bản quy phạm pháp luật ra tiếng nước ngoài. Nghị định số 34/2016/NĐ-CP quy định các văn bản quy phạm pháp luật có thể được dịch ra tiếng Anh hoặc tiếng nước ngoài khác bao gồm: (1) Luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh, nghị quyết của Ủy ban thường vụ Quốc hội; (2) Nghị định của Chính phủ, quyết định của Thủ tướng Chính phủ được ban hành để thực hiện điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên hoặc liên quan trực tiếp đến đời sống, việc làm, kinh doanh của người nước ngoài, doanh nghiệp nước ngoài tại Việt Nam.
Cơ quan chủ trì soạn thảo chủ trì, phối hợp với Thông tấn xã Việt Nam và các cơ quan, tổ chức có liên quan tổ chức dịch văn bản quy phạm pháp luật ra tiếng Anh hoặc tiếng nước ngoài khác và chịu trách nhiệm về tính chính xác của bản dịch. Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định việc dịch văn bản quy phạm pháp luật của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân các cấp ra tiếng nước ngoài nếu thấy cần thiết.
Bản dịch văn bản quy phạm pháp luật ra tiếng nước ngoài phải bảo đảm đúng tinh thần của văn bản được dịch, bảo đảm tính chính xác của nội dung văn bản được dịch. [1]
Như vậy, không chỉ các văn bản cấp trung ương mới được dịch ra tiếng anh mà ngay cả các Nghị quyết của Hội đồng nhân dân, Quyết định của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh mà có yếu tố thu hút đầu tư của đối tác nước ngoài cho địa phương thì đều có thể được dịch ra tiếng anh theo sự quyết định của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.
Trước đây, việc dịch văn bản quy phạm pháp luật sang tiếng nước ngoài được quy định tại Điều 6 Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2008  (có hiệu lực từ ngày 01/01/2009). Theo Điều 6 của Luật này, văn bản quy phạm pháp luật có thể được dịch ra tiếng dân tộc thiểu số, tiếng nước ngoài; việc dịch văn bản quy phạm pháp luật ra tiếng dân tộc thiểu số, tiếng nước ngoài do Chính phủ quy định. Cụ thể hóa quy định này, Điều 51 Nghị định 24/2009/NĐ-CP ngày 05/03/2009 quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật (có hiệu lực ngày 20/4/2009) quy định trừ trường hợp văn bản quy phạm pháp luật có nội dung thuộc bí mật nhà nước, các văn bản quy phạm pháp luật bao gồm Luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh, nghị quyết của Uỷ ban thường vụ Quốc hội; Nghị định của Chính phủ, quyết định của Thủ tướng Chính phủ, thông tư của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ có nội dung liên quan hoặc ảnh hưởng đến thương mại hàng hóa, dịch vụ và sở hữu trí tuệ phải được dịch ra tiếng Anh và có thể được dịch ra tiếng nước ngoài khác. Quy định này dùng từ “phải” đối với việc dịch văn bản quy phạm pháp luật sang tiếng Anh, tức có nghĩa là đây là một nghĩa vụ pháp định. Căn cứ khoản 3 điều 51 Nghị định 24/2009/NĐ-CP, nghĩa vụ này thuộc về cơ quan chủ trì soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật: “Cơ quan chủ trì soạn thảo chủ trì, phối hợp với Thông tấn xã Việt Nam dịch văn bản quy phạm pháp luật quy định tại khoản 1 Điều này ra tiếng Anh”. Khoản 4 điều này cũng quy định về yêu cầu của bản dịch: “Bản dịch văn bản quy phạm pháp luật ra tiếng nước ngoài phải bảo đảm đúng tinh thần của văn bản được dịch, bảo đảm tính chính xác của nội dung văn bản được dịch”.
Về việc đăng tải các bản dịch, khoản 5 Điều 51 Nghị định 24/2009/NĐ-CP cũng quy định rõ: “Bản dịch văn bản quy phạm pháp luật ra tiếng Anh quy định tại khoản 1 Điều này phải được đăng tải trên Trang thông tin điện tử của Chính phủ trong thời gian chậm nhất là 90 (chín mươi) ngày, kể từ ngày văn bản được đăng Công báo”. Cũng giống như quy định về việc dịch văn bản quy phạm pháp luật sang tiếng Anh, điều luật này một lần nữa quy định từ “phải” đối với việc đăng tải bản dịch, tức là việc đăng tải bản dịch tiếng Anh của văn bản quy phạm pháp luật cũng là một nghĩa vụ pháp định. [2]
Mặc dù quy định đã có, tương đối rõ ràng và đã tồn tại một thời gian dài gần 4 năm nay nhưng việc thực hiện các quy định nêu trên của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền (hay nói đúng hơn là có nghĩa vụ) vẫn còn rất hạn chế. Cụ thể, khi truy cập vào Cổng thông tin điện tử của Chính phủ (Government web portal), chọn mục “Hệ thống văn bản” (Legal documents) thì chỉ thấy được rất ít các bản dịch tiếng Anh của một số văn bản luật rất cơ bản như: Hiến pháp, Luật Quốc tịch, Luật Sở hữu trí tuệ, Luật doanh nghiệp, Luật Hải quan,… Trong khi khoản 5 Điều 51 Nghị định Nghị định24/2009/NĐ-CP quy định bản dịch văn bản quy phạm pháp luật ra tiếng Anh phải được đăng tải trên Trang thông tin điện tử của Chính phủ trong thời gian chậm nhất là 90 (chín mươi) ngày, kể từ ngày văn bản được đăng Công báo. Theo quy định này, lẽ ra Trang thông tin điện tử của Chính phủ phải là nơi hệ thống các bản dịch tiếng Anh của các văn bản quy phạm pháp luật đã được ban hành đầy đủ nhất thì trái lại, ở đây chỉ có rải rác vài văn bản luật như vừa nêu.[3]
Một số kinh nghiệm của Canada trong việc dịch văn bản quy phạm pháp luật sang tiếng anh
          Ở Canada việc soạn thảo văn bản được tiến hành song song bằng tiếng anh và tiếng Pháp và có giá trị pháp lý giống nhau. Thông thường, văn bản quy phạm pháp luật được soạn thảo bằng Tiếng anh và dịch sang tiếng Pháp, quá trình dịch thuật là dịch xuôi, có nghĩa là người dịch từ tiếng anh sang tiếng pháp đó có tiếng mẹ đẻ là tiếng Pháp. Khi dịch văn bản quy phạm pháp luật chỉ có một người dịch, đôi khi có thêm biên dịch viên khác làm nhiệm vụ rà soát, hiệu đính và biên tập lại nội dung bản dịch.
          Ở Canada, người làm công tác dịch thuật phải được tham gia vào quá trình soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật đó càng sớm càng tốt để có thể hiểu được ý nghĩa của văn bản, ý nghĩa của từng quy phạm trong văn bản quy phạm pháp luật đó để khi dịch được sát nghĩa và không làm sai lệch ý nghĩa của văn bản gốc để làm sao bảo đảm được chất lượng của bản dịch.
          Ở Việt Nam, để được tham gia soạn thảo văn bản từ giai đoạn đầu thì người đó phải nằm trong Ban soạn thảo, Tổ biên tập của dự án, dự thảo văn bản đó. Tuy nhiên, ở Canada người dịch thuật tham gia vào quá trình soạn thảo càng sớm càng tốt nhưng không nhất thiết phải có vị trí trong Tổ biên tập, Ban soạn thảo. Nếu người dịch thuật không có điều kiện tham gia từ đầu thì đến dự thảo gần cuối cần có sự tham gia của người dịch thuật.
          Thông thường, trong Ban soạn thảo của một dự án, dự thảo văn bản quy phạm pháp luật bao gồm rất nhiều thành viên đến từ các cơ quan khác nhau và tới khi văn bản được ban hành hoặc thông qua thì Ban soạn thảo, Tổ biên tập sẽ tự động giải tán. Như vậy, việc dịch thuật đi sau việc soạn thảo thì khi người dịch thuật muốn hiểu rõ nội dung của văn bản sẽ không biết liên hệ với ai, cá nhân nào để tìm hiểu rõ nội dung, ý nghĩa của văn bản.
          Các cơ quan có thẩm quyền cần xác định văn bản nào cần dịch sang tiếng anh để có sự chuẩn bị ngay từ đầu của người dịch hoặc khi chuyển văn bản cần dịch sang cơ quan dịch thì phải đính kèm rõ tên, địa chỉ của người chịu trách nhiệm cũng như nắm rõ nội dung của văn bản để việc liên hệ giữa người dịch và người soạn thảo được thuận lợi giúp bản dịch được đúng nghĩa nhất và tránh trường hợp sau khi văn bản được thông qua, Ban soạn thảo giải thể thì rất khó để tìm cá nhân chịu trách nhiệm chính đối với văn bản đó.
          Ở Canada, ngoài việc để người dịch được tiếp cận văn bản từ quá trình xây dựng thì người dịch còn được tạo điều kiện để tiếp cận các thông tin như các biệt ngữ, những biệt ngữ này đã được thiết lập từ lâu để tiết kiệm thời gian, công sức cho người dịch thuật. Điều đó có nghĩa là các biệt ngữ đó đã được sử dụng một cách nhất thể hóa qua nhiều năm.
          Ở Canada có một số cổng thông tin, website để người dịch thuật có thể tiếp cận để tra cứu những thuật ngữ, biệt ngữ. Hay còn được gọi là “ngân hàng” thuật ngữ, biệt ngữ và tại ngân hàng đó có những khuyến nghị, giải thích và nó đã được hình thành và sử dụng một cách thông dụng trong 20, 30 năm qua.
          Như vậy, nhìn nhận lại thực tế tại Việt Nam, cơ sở pháp lý về dịch văn bản quy phạm pháp luật sang tiếng anh hoặc tiếng nước ngoài đã được quy định, cơ quan chịu trách nhiệm chính cũng như cơ quan phối hợp trong việc dịch cũng được xác định cụ thể, tuy nhiên việc dịch văn bản quy phạm pháp luật sang tiếng anh trong những năm qua chưa được thực hiện một cách bài bản và số lượng văn bản được dịch còn hạn chế, mức độ công khai còn chưa cao. Vì vậy, trong những năm tới nếu mô hình dịch văn bản quy phạm pháp luật tại Canada được học hỏi và vận dụng đối với Việt Nam thì đó là một yếu tố góp phần nâng cao công tác dịch, chất lượng bản dịch cũng như công khai hóa pháp luật Việt Nam với bạn bè, nhà đầu tư quốc tế, góp phần đẩy mạnh hoạt động giao lưu, hợp tác quốc tế.

Vụ Các vấn đề chung về xây dựng pháp luật

[1] Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015, nghị định số 34/2016/NĐ-CP quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật.
[2] Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2008, Nghị định số 24/2009/NĐ-CP quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật.
[3] Thư viện pháp luật