Đánh giá tác động chính sách, thủ tục hành chính (TTHC) là một trong những khâu quan trọng của quá trình lập đề nghị xây dựng văn bản quy phạm pháp luật (QPPL), soạn thảo dự án, dự thảo văn bản QPPL, giúp cơ quan lập đề nghị, cơ quan chủ trì soạn thảo dự án, dự thảo văn bản QPPL có cơ sở để đề xuất chính sách bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, hợp lý, hiệu quả; TTHC được ban hành thật sự cần thiết, hợp lý, hợp pháp và chi phí tuân thủ TTHC thấp nhất; từ đó góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế -xã hội của đất nước, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia; tăng cường kỷ luật, kỷ cương hành chính, từng bước đáp ứng kỳ vọng của người dân và cộng đồng doanh nghiệp về một nền hành chính chuyên nghiệp, vì dân phục vụ.
Trong năm 2021, các bộ, ngành và địa phương đã tổ chức triển khai thực hiện có hiệu quả công tác này và đã đạt được nhiều kết quả tích cực:
1. Về thực hiện đánh giá tác động chính sách trong lập đề nghị, soạn thảo dự án, dự thảo văn bản QPPL
Trong năm 2021, các bộ, cơ quan ngang bộ, Ủy ban nhân dân cấp các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (Ủy ban nhân dân cấp tỉnh) thực hiện đánh giá tác động chính sách đối với 308 đề nghị, dự án, dự thảo văn bản QPPL (trong đó có 21 dự án luật của Quốc hội, 01 nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, 58 nghị định của Chính phủ, 01 Quyết định của Thủ tướng Chính phủ 235 đề nghị xây dựng nghị quyết của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh)^[1]. Để lập đề nghị, các cơ quan đã tiến hành tổng kết việc thi hành pháp luật có liên quan; khảo sát, đánh giá thực trạng quan hệ xã hội; tổ chức nghiên cứu khoa học về các vấn đề liên quan để hỗ trợ cho việc lập đề nghị; nghiên cứu thông tin, tư liệu, điều ước quốc tế có liên quan mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên; xây dựng nội dung của chính sách trong đề nghị; đánh giá tác động của chính sách; dự kiến nguồn lực, điều kiện bảo đảm cho việc thi hành văn bản sau khi được thông qua. Trên cơ sở đó, các cơ quan đã hoàn thiện hồ sơ đề nghị; gửi lấy ý kiến các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan, đặc biệt là ý kiến của 04 bộ (Tài chính, Tư pháp, Ngoại giao, Nội vụ); gửi Bộ Tư pháp, Sở Tư pháp các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương thẩm định trước khi trình cơ quan có thẩm quyền xem xét, thông qua đề nghị xây dựng văn bản QPPL.
Thông qua công tác thẩm định, Bộ Tư pháp, Sở Tư pháp các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương nhận thấy, trong quá trình lập đề nghị, các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh cơ bản tuân thủ trình tự, thủ tục theo quy định của Luật Ban hành văn bản QPPL năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2020) và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành. Báo cáo đánh giá tác động chính sách có nhiều tiến bộ cả về hình thức và chất lượng; các chính sách được đề xuất bảo đảm tính khả thi, quy định biện pháp bảo đảm thi hành Hiến pháp, biện pháp để thực hiện chính sách phát triển kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng thuộc thẩm quyền của Quốc hội, Chính phủ, địa phương.
2. Về thực hiện đánh giá tác động của TTHC trong lập đề nghị, soạn thảo dự án, dự thảo văn bản QPPL
2.1. Hoàn thiện pháp luật về đánh giá tác động của TTHC trong lập đề nghị, soạn thảo dự án, dự thảo văn bản QPPL
Để hoàn thiện pháp luật về đánh giá tác động của TTHC, đảm bảo đồng bộ với Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2020) và các văn bản pháp luật về kiểm soát TTHC, Bộ trưởng Bộ Tư pháp đã ban hành Thông tư số 03/2022/TT-BTP hướng dẫn việc đánh giá tác động của TTHC trong lập đề nghị xây dựng văn bản QPPL và soạn thảo dự án, dự thảo văn bản QPPL thay thế Thông tư số 07/2014/TT-BTP ngày 24/02/2014 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp hướng dẫn việc đánh giá tác động của TTHC và rà soát, đánh giá TTHC (Thông tư số 07/2014/TT-BTP). Thông tư được ban hành đã tạo bộ công cụ đánh giá tác động TTHC một cách cụ thể, khoa học, giúp cơ quan chủ trì soạn thảo và các cơ quan có liên quan có căn cứ xem xét, kiểm soát chất lượng quy định về TTHC ngay trong quá trình xây dựng văn bản QPPL.
2.2. Hướng dẫn nghiệp vụ đánh giá tác động của TTHC
Thực hiện chức năng, nhiệm vụ hướng dẫn nghiệp vụ đánh giá tác động của TTHC cho các bộ, ngành, địa phương trên phạm vi toàn quốc, hàng năm Bộ Tư pháp tổ chức tập huấn kỹ năng đánh giá tác động của TTHC (lồng ghép trong Hội nghị tập huấn kỹ năng về xây dựng văn bản QPPL) cho cán bộ pháp chế, cán bộ xây dựng văn bản QPPL tại các bộ, ngành, địa phương. Năm 2021, do tình hình dịch bệnh COVID-19 diễn biến phức tạp, thực hiện giãn cách xã hội nên việc tập huấn kỹ năng đánh giá tác động TTHC không thực hiện được như kế hoạch đề ra. Tuy nhiên, Bộ Tư pháp đã thường xuyên cử công chức hướng dẫn nghiệp vụ đánh giá tác động đối với từng dự án, dự thảo văn bản QPPL cụ thể theo yêu cầu của Bộ, ngành, địa phương.
2.3. Kết quả thực hiện việc đánh giá tác động của TTHC của bộ, ngành, địa phương
Nhằm kiểm soát chặt chẽ quy định TTHC ngay từ khâu dự thảo cho đến tổ chức thực hiện văn bản QPPL, trong năm 2021, các bộ, ngành, địa phương đã thực hiện đánh giá tác động 1247 TTHC (gồm 467 TTHC được quy định mới, 631 TTHC được sửa đổi, bổ sung) quy định tại 115 dự thảo văn bản QPPL do các bộ, ngành, địa phương xây dựng^[2]. Trong đó, các bộ, ngành đã đánh giá tác động 991 TTHC tại 67 dự án, dự thảo văn bản QPPL; các địa phương đã đánh giá tác động 256 TTHC tại 48 dự thảo văn bản QPPL. Trên cơ sở đánh giá tác động TTHC, các bộ, ngành, địa phương đã hoàn thiện các quy định TTHC đảm bảo sự cần thiết, tính hợp pháp, hợp lý, chi phí tuân thủ thấp nhất, đồng thời đề xuất bãi bỏ TTHC không cần thiết, không phù hợp (đề xuất bãi bỏ 149 TTHC).
2.4. Công tác thẩm định quy định TTHC tại đề nghị xây dựng, dự án, dự thảo văn bản QPPL
Công tác thẩm định quy định TTHC trong đề nghị, dự án, dự thảo văn bản QPPL luôn được Bộ Tư pháp, Tổ chức pháp chế của bộ, cơ quan ngang bộ và Sở Tư pháp các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chú trọng thực hiện đảm bảo kiểm soát chặt chẽ quy định TTHC ngay trong quá trình xây dựng văn bản QPPL, chỉ ban hành TTHC thật sự cần thiết, hợp pháp, hợp lý với chi phí tuân thủ thấp nhất theo đúng ý kiến chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ.
Trong năm 2021, Bộ Tư pháp đã thực hiện thẩm định đối với 419 TTHC tại 58 đề nghị xây dựng và dự án, dự thảo văn bản quy phạm pháp luật (gồm 9 luật, 42 nghị định, 4 quyết định của Thủ tướng Chính phủ, 3 thông tư) do các Bộ, cơ quan ngang Bộ chủ trì soạn thảo. Trong đó, Bộ đã đề nghị không quy định 08 thủ tục, đề nghị sửa đổi 315 thủ tục (chiếm tỷ lệ 75,1% tổng số TTHC quy định tại các đề nghị xây dựng và dự án, dự thảo văn bản). Ý kiến thẩm định về TTHC được các cơ quan, đơn vị chủ trì soạn thảo tiếp thu tại cuộc họp thẩm định, tạo cơ sở để hoàn thiện quy định TTHC trong dự thảo văn bản quy phạm pháp luật, góp phần nâng cao chất lượng quy định TTHC, chất lượng xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật.
Nhìn chung việc đánh giá tác động chính sách, đánh giá tác động của TTHC trong dự án, dự thảo văn bản QPPL đã được các bộ, ngành, địa phương thực hiện theo đúng quy định của Luật Ban hành văn bản QPPL năm 2015 ( được sửa đổi, bổ sung năm 2020), Nghị định số 34/2016/NĐ-CP ngày 14/5/2016 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Ban hành văn bản QPPL (được sửa đổi, bổ sung năm 2020), Nghị định số 63/2010/NĐ-CP ngày 08/06/2010 của Chính phủ về kiểm soát TTHC (được sửa đổi, bổ sung năm 2013, 2017) và Thông tư số 07/2014/TT-BTP.
Đánh giá tác động của chính sách với việc đưa ra các kết quả đánh giá rõ ràng, dựa trên các luận cứ, thông tin, dữ liệu công khai, xác thực với sự tham gia góp ý, phản biện của chính các đối tượng chịu sự tác động của chính sách, các chuyên gia trong lĩnh vực liên quan đã góp phần đảm bảo quy trình xây dựng chính sách minh bạch, dân chủ hơn, chất lượng của chính sách được lựa chọn đảm bảo sự phù hợp giải quyết vấn đề thực tiễn, tiết kiệm nguồn lực, tạo cơ sở quan trọng cho quá trình soạn thảo dự án, dự thảo văn bản QPPL bảo đảm tính khả thi, hiệu lực, hiệu quả. Việc đánh giá tác động của TTHC đã hỗ trợ cơ quan chủ trì soạn thảo kịp thời phát hiện những bất cập về TTHC trong dự thảo văn bản QPPL; giúp cơ quan, người có thẩm quyền ban hành văn bản QPPL có thêm thông tin trước khi quyết định ký ban hành hoặc thông qua văn bản QPPL có quy định TTHC, đảm bảo mục tiêu chỉ ban hành và duy trì TTHC thật sự cần thiết, hợp lý, hợp pháp và chi phí tuân thủ TTHC thấp nhất. Từ đó, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế -xã hội của đất nước, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia; tăng cường kỷ luật, kỷ cương hành chính, từng bước đáp ứng kỳ vọng của người dân và cộng đồng doanh nghiệp về một nền hành chính chuyên nghiệp, vì dân phục vụ.
3. Một số tồn tại, hạn chế và nguyên nhân
3.1. Tồn tại, hạn chế
Bên cạnh kết quả đạt được, việc thực hiện đánh giá tác động chính sách, đánh giá tác động TTHC trong dự án, dự thảo văn bản QPPL còn một số tồn tại, hạn chế như sau:
- Chất lượng một số Báo cáo đánh giá tác động chính sách còn sơ sài, chưa đảm bảo theo quy định của Luật Ban hành văn bản QPPL năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2020) và các văn bản hướng dẫn thi hành; cơ quan lập đề nghị còn lúng túng trong việc xác định “đúng” và “trúng” chính sách đề xuất; chưa đánh giá đầy đủ tác động về kinh tế, xã hội, giới, TTHC, đối với hệ thống pháp luật theo đúng quy định tại khoản 4 Điều 6 Nghị định số 154/2020/NĐ-CP ngày 31/12/2020 của Chính phủ; có rất ít báo cáo đánh giá tác động thực hiện phương pháp định lượng đối với các giải pháp, chưa có số liệu tính toán để giải trình về việc tăng ngân sách nhà nước và các nguồn lực cần thiết cho việc thực hiện các giải pháp này, làm hạn chế tính khả thi, tính dự báo của nội dung chính sách; việc lấy ý kiến đối tượng chịu tác động của chính sách còn hạn chế…
- Vẫn còn tình trạng không thực hiện việc đánh giá tác động TTHC trong quá trình lập đề nghị, soạn thảo dự án, dự thảo văn bản QPPL theo quy định của Luật Ban hành văn bản QPPL năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2020); Báo cáo đánh giá tác động của chính sách không có nội dung đánh giá tác động TTHC, không có bản đánh giá TTHC trong hồ sơ dự án, dự thảo văn bản QPPL có quy định TTHC, do đó, một số hồ sơ cần tiếp tục hoàn thiện, bổ sung theo đúng quy định, ảnh hưởng đến tiến độ, chất lượng xây dựng văn bản QPPL. Nhiều bản đánh giá tác động TTHC còn hình thức, sơ sài, chất lượng chưa đảm bảo theo đúng hướng dẫn tại Thông tư số 07/2014/TT-BTP. Theo đó, nhiều quy định TTHC tại đề nghị xây dựng, dự án, dự thảo văn bản QPPL được cơ quan thẩm định yêu cầu sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ như đã nêu tại mục 2.4 của Báo cáo. Vì vậy, một số văn bản QPPL có quy định về TTHC chưa thực sự được đơn giản hóa, có những quy định gây khó khăn cho cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp trong thực hiện TTHC.
3.2. Nguyên nhân
Nguyên nhân chủ quan:
- Nhận thức của lãnh đạo một số cơ quan, đơn vị về vai trò, tầm quan trọng của công tác đánh giá tác động chính sách, đánh giá tác động TTHC còn hạn chế, chưa thật sự quan tâm, dành nguồn lực thỏa đáng cho công tác này. Do chưa hiểu rõ bản chất và mục tiêu của việc đánh giá tác động, có ý kiến cho rằng việc đánh giá tác động TTHC làm tăng thêm thủ tục cho các cơ quan soạn thảo văn bản. Mặt khác, do đây là nhiệm vụ khó, liên quan trực tiếp đến lợi ích của một số nhóm đối tượng chịu tác động của văn bản QPPL, gây ảnh hưởng đến chất lượng của nội dung đánh giá tác động TTHC.
- Kỹ năng đánh giá tác động chính sách, đánh giá tác động TTHC của một số bộ phận cán bộ, công chức xây dựng văn bản QPPL của bộ, ngành, địa phương chưa được nâng cao do thường xuyên có sự biến động; việc tập huấn nghiệp vụ đánh giá tác động chuyên sâu chưa được thực hiện thường xuyên.
Nguyên nhân khách quan:  
- Kinh phí cho hoạt động đánh giá tác động chính sách, đánh giá tác động TTHC còn rất hạn hẹp. Thông tư số 167/2012/TT-BTC ngày 10/10/2012 của Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định việc lập dự toán, quản lý và sử dụng kinh phí thực hiện các hoạt động kiểm soát TTHC không có mục chi cho hoạt động đánh giá tác động TTHC; Thông tư số 338/2016/TT-BTC ngày 28/12/2016 của Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định lập dự toán, quản lý, sử dụng và quyết toán kinh phí ngân sách nhà nước bảo đảm cho công tác xây dựng văn bản QPPL và hoàn thiện hệ thống pháp luật cũng không có nội dung chi cho Bản đánh giá TTHC, kinh phí cho việc xây dựng Báo cáo đánh giá tác động chính sách còn hạn hẹp (6 - 8 triệu đồng/báo cáo).
- Để thực hiện việc đánh giá tác động chính sách, đánh giá tác động TTHC cần có sự nghiên cứu, khảo sát, phân tích, tổng hợp, đảm bảo định tính và định lượng. Tuy nhiên, thực tế nhiều cơ quan lập đề nghị, cơ quan chủ trì soạn thảo không có đủ thời gian, nhân lực và tài chính dẫn đến việc xây dựng báo cáo, điền biểu mẫu kèm theo còn mang tính “chủ quan cá nhân”, dẫn đến việc đánh giá tác động sơ sài, mang tính hình thức.
4. Đề xuất, kiến nghị
4.1. Đối với Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ
- Tiếp tục quan tâm chỉ đạo các bộ, ngành và địa phương ưu tiên, bổ sung nguồn lực (về con người, kinh phí) đầu tư cho công tác xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật, trong đó cần quan tâm, đầu tư xứng đáng hơn cho hoạt động đánh giá tác động chính sách, đánh giá tác động TTHC trong lập đề nghị xây dựng văn bản QPPL và soạn thảo dự án, dự thảo văn bản QPPL.
- Chỉ đạo các bộ, ngành, địa phương tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong công tác xây dựng văn bản QPPL, thực hiện nghiêm các quy định của Luật Ban hành văn bản QPPL năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2020) và các văn bản hướng dẫn thi hành, trong đó chú trọng khâu đánh giá tác động chính sách, đánh giá tác động TTHC trong lập đề nghị, soạn thảo dự án, dự thảo văn bản QPPL.
4.2. Đối với các bộ, ngành, địa phương
- Tuyên truyền, nâng cao nhận thức của Thủ trưởng cơ quan, đơn vị, cơ quan kiểm soát TTHC, cơ quan soạn thảo, thẩm định văn bản QPPL về vị trí, vai trò của việc đánh giá tác động chính sách, đánh giá  tác động TTHC.
- Thực hiện nghiêm các quy định của Luật Ban hành văn bản QPPL năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2020) và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành. Trong quá trình thẩm định đề nghị, dự án, dự thảo văn bản QPPL, Tổ chức pháp chế của các Bộ, ngành, Sở Tư pháp các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chỉ tiếp nhận đối với hồ sơ đủ thành phần, trong đó có Báo cáo đánh giá tác động chính sách, Bản đánh giá tác động TTHC theo quy định.
- Bảo đảm biên chế, kinh phí cho công tác xây dựng pháp luật: Ưu tiên, tập trung thời gian, nguồn lực cho công tác này; củng cố, kiện toàn tổ chức pháp chế, cơ quan làm công tác xây dựng pháp luật; nâng cao năng lực, trình độ chuyên môn của đội ngũ công chức làm công tác xây dựng pháp luật, pháp chế theo hướng chuyên nghiệp và hiện đại, đáp ứng các yêu cầu công việc.
- Trên cơ sở hướng dẫn, tập huấn của Bộ Tư pháp, Tổ chức pháp chế tại các bộ, ngành, Sở Tư pháp các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương cần thường xuyên tập huấn, hướng dẫn nghiệp vụ đánh giá tác động chính sách, đánh giá tác động TTHC cho đội ngũ công chức công tác xây dựng văn bản QPPL tại bộ, ngành, địa phương mình để nâng cao năng lực, kỹ năng nghiệp vụ về công tác này.
- Thực hiện nghiêm túc chế độ báo cáo về kết quả thực hiện việc đánh giá tác động chính sách, TTHC trong dự án, dự thảo văn bản QPPL gửi về Bộ Tư pháp để tổng hợp chung, tham mưu cho Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ ban hành các văn bản chỉ đạo để nâng cao chất lượng quy định của pháp luật nói chung và các quy định TTHC nói riêng, đảm bảo mục tiêu chỉ ban hành và duy trì TTHC thật sự cần thiết, hợp lý, hợp pháp và chi phí tuân thủ TTHC thấp nhất.
- Sớm sửa đổi các quy định về kinh phí cho công tác xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, trong đó bổ sung quy định kinh phí cho xây dựng Bản đánh giá TTHC, tăng kinh phí cho xây dựng Báo cáo đánh giá tác động chính sách.

 

---